Konta aktywne, pasywne i aktywno-pasywne: po której stronie zapisać zwiększenie?

Na koncie aktywnym saldo początkowe i zwiększenia zapisujesz po stronie Wn, a zmniejszenia po stronie Ma. Konto pasywne działa odwrotnie: saldo początkowe i zwiększenia idą na Ma, a zmniejszenia na Wn. Konto aktywno-pasywne, zwykle rozrachunkowe, może mieć saldo po każdej ze stron, a liczone osobno dla kontrahentów nawet po obu naraz.

Konto zaczyna po tej stronie, po której jego pozycja leży w bilansie

Aktywa to majątek firmy, a pasywa to źródła jego finansowania. Jeśli te pojęcia są dla Ciebie nowe, zacznij od tekstu o tym, czym są aktywa i pasywa. Konto aktywne opisuje składnik aktywów, konto pasywne składnik pasywów, a konto aktywno-pasywne może przedstawiać jedne i drugie.

Tych reguł nie musisz wkuwać osobno, bo da się je wyprowadzić z jednego obrazka. W zwykłym układzie bilansu aktywa stoją po lewej, a pasywa po prawej, tak jak strony Wn i Ma na koncie. Konto aktywne zaczyna więc po lewej stronie, a pasywne po prawej. Zwiększenie trafia na tę samą stronę co saldo początkowe, a zmniejszenie na przeciwną.

Gdzie zapisać kwotę na koncie bilansowym

Typ konta	Saldo początkowe	Zwiększenie	Zmniejszenie	Przykład
Aktywne	Wn	Wn	Ma	130 Rachunek bankowy
Pasywne	Ma	Ma	Wn	800 Kapitał podstawowy
Aktywno-pasywne	Po stronie salda	Zobowiązania: Ma; należności i zaliczki wpłacone: Wn	Zobowiązania: Wn; należności i zaliczki wpłacone: Ma	202 Rozrachunki z dostawcami

Ten podział pochodzi z dydaktyki, nie z przepisów. Ustawa o rachunkowości nie wymienia kont aktywnych ani pasywnych. Wymaga tylko zakładowego planu kont, „ustalającego wykaz kont księgi głównej, przyjęte zasady klasyfikacji zdarzeń” (art. 10 ust. 1 pkt 3 lit. a). Trzy rodzaje kont bilansowych znajdziesz na przykład w slajdach wykładu z Politechniki Poznańskiej. Numery kont są przykładowe, bo każda firma ustala je we własnym planie. Wszystko w tym tekście dotyczy pełnej księgowości.

Konto 130 rośnie po stronie Wn, a konto 800 po stronie Ma

Śledzimy Ziarno sp. z o.o., małą palarnię kawy. Saldo początkowe, oznaczone BO, to stan przeniesiony z bilansu otwarcia. Ustawa każe ująć stany aktywów i pasywów z dnia zamknięcia ksiąg „w tej samej wysokości” w księgach otwartych na następny rok (art. 5 ust. 1).

Rachunek bankowy to majątek, więc konto 130 zaczyna po stronie Wn. Wpłata gotówki (operacja 5) je zwiększa, więc też idzie na Wn. Spłata dostawcy (operacja 1) i wypłata do kasy (operacja 2) je zmniejszają, więc idą na Ma.

Kapitał podstawowy to źródło finansowania, więc konto 800 zaczyna po stronie Ma. Gdy dostawca zamienia 1 000,00 zł długu na udziały (operacja 4), kapitał rośnie i zapis również trafia na Ma.

Obie reguły są swoim lustrzanym odbiciem. Jak z takich zapisów policzyć saldo, pokazuje tekst o koncie teowym.

Konto 202 trzyma dług wobec jednego dostawcy i zaliczkę dla drugiego

Ziarno ma 2 000,00 zł długu wobec dostawcy A. Teraz przelewa 500,00 zł zaliczki dostawcy B, od którego jeszcze nic nie kupiło. Oba rozrachunki leżą na koncie 202 Rozrachunki z dostawcami. Zaliczka to pieniądze, które Ziarno ma odzyskać w postaci dostawy, więc trafia na Wn. Dla prostoty pomijamy VAT.

Na koncie 202 widać tylko jedną kwotę salda: 2 000,00 zł minus 500,00 zł, czyli 1 500,00 zł Ma.

Ta kwota nie opisuje jednak żadnego z dostawców. Prawdziwy obraz dają konta pomocnicze, które ustawa każe prowadzić między innymi dla „rozrachunków z kontrahentami” (art. 17 ust. 1 pkt 2). Mają one szczegółowo opisywać zapisy kont księgi głównej i zgadzać się z nimi (art. 16 ust. 1).

Konto 202 rozpisane na dostawców

Konto	Suma Wn	Suma Ma	Saldo
202-1 Dostawca A	3 000,00 zł	5 000,00 zł	2 000,00 zł Ma
202-2 Dostawca B	500,00 zł	0,00 zł	500,00 zł Wn
202 razem	3 500,00 zł	5 000,00 zł	1 500,00 zł Ma

Kompensaty na koncie 202 równość bilansu nie wykryje

Ustawa mówi, że „nie można kompensować ze sobą wartości różnych co do rodzaju aktywów i pasywów” (art. 7 ust. 3). Dług wobec dostawcy A i zaliczka dla dostawcy B to w bilansie osobne pozycje. W Załączniku nr 1 do ustawy zaliczki na dostawy leżą w aktywach, w grupie zapasów, a zobowiązania z tytułu dostaw i usług w pasywach. Taka zaliczka nie jest więc w bilansie należnością.

Osobną regułę mają aktywa i zobowiązania finansowe. Gdy spełnione są warunki z art. 46 ust. 2a, wykazuje się je w kwocie netto. Nasz przykład tego nie dotyczy, bo w Załączniku nr 1 zaliczka na dostawę należy do zapasów.

Bilans ma po każdej stronie 56 500,00 zł. Gdyby księgowa wzięła do bilansu samo saldo 1 500,00 zł Ma, aktywa i pasywa wyniosłyby po 56 000,00 zł. Strony nadal byłyby równe, więc ta kontrola błędu nie pokaże. Bilans zaniżyłby jednak dług o 500,00 zł i ukrył zaliczkę. Dlatego przy kontach aktywno-pasywnych patrzysz na salda kont pomocniczych, a nie na samo saldo konta 202.

Konto aktywne nie zawsze ma saldo Wn

Reguła z tabeli opisuje typowe konto. Wyjątkiem są konta korygujące, takie jak 071 Umorzenie środków trwałych z typowego planu kont. Ziarno jeszcze go nie używa. Zużycie maszyny zapisuje się na nim po stronie Ma, a w bilansie pomniejsza ono wartość środka trwałego. Ustawa nie zna konta korygującego, ale każe uwzględnić przy wartości aktywów „dotychczas dokonane odpisy amortyzacyjne lub umorzeniowe” (art. 46 ust. 2 pkt 1).

Dlatego przed wyborem strony sprawdź w planie kont, co konto opisuje. Numer zaczynający się od 0 nie zastępuje tego pytania.

Saldo Wn zapisane po stronie Ma to tylko zamknięcie konta

Czasem przeczytasz, że saldo końcowe konta aktywnego zapisuje się po stronie Ma. To brzmi jak sprzeczność, ale opisuje technikę zamykania konta. Różnicę między sumami stron wpisuje się po stronie mniejszej, żeby obie się zrównały. Slajdy z Politechniki Poznańskiej ujmują to tak: saldo leży po stronie Wn, gdy większa jest suma Wn, „ale zapisujemy na koncie po stronie przeciwnej (Ct) dla zrównoważenia” (slajd 61). Ct to inna nazwa strony Ma.

Na koncie 130, już po zaliczce, suma Wn wynosi 20 300,00 zł, a suma Ma 3 000,00 zł. Przy zamknięciu dopisałbyś na rysunku konta 17 300,00 zł po stronie Ma, żeby obie sumy wyniosły 20 300,00 zł. To wyrównanie konta, a nie dekret. Saldo pozostaje saldem 17 300,00 zł Wn, bo tyle pieniędzy Ziarno ma na rachunku.

Źródła

• Ustawa z dnia 29 września 1994 r. o rachunkowości: art. 5 ust. 1, art. 7 ust. 3, art. 10 ust. 1, art. 16 ust. 1, art. 17 ust. 1, art. 46 ust. 2 i 2a, Załącznik nr 1. Stan tekstu: 8 października 2026 r.
• Slajdy wykładu „Konto księgowe”, Politechnika Poznańska: rodzaje kont bilansowych, zamknięcie konta.